Pinocchio (1940)
Als Snow White and the Seven Dwarfs wellicht de film is waaraan Disney het meeste genoegen beleeft, dan is Pinocchio waarschijnlijk zijn beste film. De film heeft alle kwaliteiten die zijn eerste avondvullende film tot een succes maakten en voegt daar een technisch meesterschap aan toe dat nooit meer is overtroffen. Pinocchio begint met een verbluffend effectief shot: de camera rijdt terug van een grote witte ster, pant dan daarbij over de pannedaken van een in rust verzonken Europees dorpje en rijdt dan in op het verlichte venster van Geppetto's huisje. Het is het soort shot, dat we kennen uit speelfilms na de introductie van de electrische zoomlens, maar dat in die tijd en in de geschiedenis van de tekenfilm nieuw en spectaculair is. Het dient om onze aandacht te vangen en ons in de sfeer van het verhaal te brengen vòòr er een woord is gesproken.

Het eerste succes van Disney was het gevolg van zijn beheersing van de mogelijkheden van de geluidsfilm. Ten tijde van de eerste avondvullende animatiefilms heeft hij een verhaaltechniek ontwikkeld die vooral berust op visuele middelen. Naast de animatie zelf bieden de camera-bewegingen zijn mensen de belangrijkste verhalende middelen. Disney blijft vakkundig gebruik maken van geluid en muziek, maar zijn grootste verdienste is de schepping van een visuele taal die geheel overtuigend en buitengewoon rekbaar is.

Pinocchio wordt in een hoog tempo aangepakt, maar na een half jaar moet het project worden stopgezet. Het belangrijkste probleem zit hem in de figuur van Pinocchio zelf. Moet hij als een marionet beschouwd worden of als een jongetje? Na verloop van tijd blijkt een jongensachtig karakter de beste oplossing. Één voor één worden de kwesties rond de personages opgelost en het werk raakt weer in gang. Eens te meer valt de invloed van Hurter de gehele film door te merken, zowel in de personages als in de talloze vreemde details die de achtergrond van bijna elke scène bevolken. Gustav Tenggren maakt veel gewassen tekeningen die voor een belangrijk deel de sfeer van de film bepalen. De multiplane-camera en de visuele gecompliceerdheid van de film als geheel bieden de lay-out mensen veel kansen. Deze worden dan ook met beide handen aangegrepen.

De kritiek reageert enthousiast op Pinocchio, maar toch is de film niet direct een financieel succes. De film wordt in 1940 uitgebracht, vijf maanden na het uitbreken van de oorlog in Europa. Dat beïnvloedt in niet geringe mate het verdere commerciële verloop.

Zoals gezegd is Pinocchio één van Disney's grootste meesterwerken. Disney is bij deze 88 minuten durende productie, gebaseerd op het beroemde kinderboek van C.Collodi, op dezelfde wijze te werk gegaan bij het ontwerpen van zijn verhaal als bij zijn eerste tekenfilm, Snow White and the Seven Dwarfs. Hij leest eerst het boek van Collodi, waarna hij alleen de voorvallen - en hij beschouwde zichzelf als doorsnee-toeschouwer - die hij zich uit het verhaal herinnert op een dictaphone vastlegt. De rest van de geschiedenis wordt er door hem en zijn medewerkers bij gefantaseerd. Op die manier ontstaat een heel nieuw kunstwerk.

De inhoud van het verhaal is gauw verteld. Het verhaal van Pinocchio wordt verteld door Jimmy Cricket, die als zwerver en als het geweten van Pinocchio optreedt. De film begint met guur weer. Jimmy, de zwerver, gaat schuilen bij de oude houtsnijder Geppetto, die in zijn huis woont met zijn poes Figaro en zijn goudvis Cleo. Geppetto is eenzaam en hij hoopt dat het houten poppetje dat hij gesneden heeft, levend wordt. Die nacht komt er een blauwe fee die Pinocchio tot leven wekt, maar nog niet echt maakt. Om een echt jongetje te worden, moet hij eerst bewijzen dat hij eerlijk, moedig en onzelfzuchtig is. Jimmy Cricket wordt tot het geweten van Pinocchio benoemd, omdat het levende houten poppetje nog niet het verschil tussen goed en kwaad kent. Als Pinocchio de volgende dag door de dolgelukkige Geppetto naar school wordt gestuurd, beginnen de beproevingen. Eerst wordt hij door de valse vos J. Wothington Foulfellow, beter bekend als Honest John, en diens maat, de gemene kat Giddy, meegelokt en verkocht aan de marionettenman Stromboli. Bij deze man moet Pinocchio overdag optreden, waarna hij 's avonds in een ijzeren kooi wordt opgesloten. De blauwe fee komt hem gelukkig bevrijden. Pinocchio vlucht. In een stadje, waar hij doorheen moet, wordt hij opgevangen door een dikke koetsier die ondeugende jongetjes naar Pleasure Island - Luilekkerland - brengt. Pinocchio kiest het meest ondeugende jongetje, Lampwick, tot zijn vriendje. Alle stoute jongetjes worden op een boos moment omgetoverd in ezels. Door toedoen van Jimmy weet Pinocchio nog net op tijd te vluchten, al heeft hij al een staart en ezelsoren. Hij keert naar huis terug, maar het hutje van Geppetto, zijn vader, is verlaten. Een witte duif laat een briefje vallen waarop staat, dat Geppetto, Figaro en Cleo door een monsterachtig grote walvis zijn opgeslokt. Pinocchio enJimmy gaan op zoek. Ze moeten lang zoeken in het water van de Grote Oceaan, maar ze houden vol. Door het heldhaftig gedrag en door het uithoudingsvermogen van Pinocchio worden zijn vader en de andere huisgenootjes uit de maag van de walvis bevrijd. Thuisgekomen komt de blauwe fee die van het houten poppetje een jongetje van vlees en bloed maakt, omdat hij zo onbaatzuchtig is geweest. Jimmy krijgt een gouden medaille. Iedereen is gelukkig.

De produktie van Pinocchio begint al in 1937. Door het succes van Snow White and the Seven Dwarfs aangemoedigd en vanuit de wetenschap dat er een markt voor lange tekenfilms bestaat, wil Disney een film maken die nog meer geperfectioneerd is dan de eerste. Als goed leerling van de Amerikaanse School, die die eenvoudige figuurtjes en 'beweging' als hoofdeisen stelde, zorgt Disney ervoor dat al zijn karakters eenvoudig zijn. Van de niet-menselijke figuren hebben zowel Jiminy, ofwel Jimmy Cricket, Honest John als Pinocchio slechts vingers die in handschoenen gestoken zijn. Behalve het feit dat vier vingers gemakkelijker zijn om te tekenen, leiden ze de aandacht van de kijker ook minder af, terwijl een zachtere animatie en een soepeler bewegen mogelijk wordt. Op technisch en op artistiek gebied wordt alles op alles gezet om de film beter te maken dan de succesvolle voorganger, waar het publiek nu verwend mee is geworden.

De volgende cijfers zijn niet alleen voer voor statistici, maar tonen goed aan hoe groots de opzet van de film is geweest: Er zijn voor Pinocchio meer dan 350.000 aparte tekeningen gemaakt - en als we de schetsen meerekenen komen we op meer dan één miljoen. In de drie jaar tijd dat de film geproduceerd wordt, hebben er meer dan 750 artiesten hun medewerking verleend. Hieronder tellen we dan: 32 animatoren, 102 assistenten, 167 in-betweeners, 20 lay-out men, 25 achtergrond-artiesten, 65 special effects-animators (die rook, water, wolken en andere effecten tekenden) en 158 jonge vrouwen die de Disney-figuren inktten en op transparant celluloid-sheets schilderden. Een orkest van 80 mensen zorgt voor de achtergrondmuziek van de productie die het voor die tijd gigantische bedrag van twee miljoen dollar kost. En dat was dan in de jaren dertig. (Fritz the Cat uit 1972 moet het dan doen met een budget van één miljoen dollar!)

De achtergronden van Pinocchio zijn de fraaiste geworden van de Disney-tekenfilms tot nu toe. Er zijn er meer dan 1000 getekend. Dat brengt natuurlijk een enorme verfraaiing van de tekenfilm met zich mee, omdat de achtergronden altijd de story weerspiegelen terwijl de artiesten of karakters het eigenlijke toneel van de verbeelding moeten opvullen om de actie geloofwaardig te maken. Voor schematische tekenfilms als die van Charles Schultz gaat dit natuurlijk niet helemaal op. Zo zien we dat het huisje van Geppetto, de houtsnijder, vol hangt met allerlei soorten pijpen, dozen, klokken, en stukken speelgoed. Meestal wordt de achterwand in een huiskamer zo sober mogelijk getekend. Ook de stenen - een soort kinderkopjes - in het straatje waar het louche café van de in kinderen handelende koetsier zich bevindt, zijn allemaal apart getekend. De tekenstijl lijkt heel sterk op de romantische schilderijen uit het begin van deze eeuw. Pinocchio is op dit gebied ook duidelijk de overgangsfilm van het kassucces Snow White and the Seven Dwarfs naar de als het ware 'academische' Fantasia uit 1940, in welke film de achtergrondmuziek ook uit klassieke muziek bestaat. Met deze film haalt Disney zich de woede van zowel de intellectuelen als van de gewone mensen op de hals. De eersten verwijten hem zijn film-verleden en de laatste verwijten hem zijn film-heden. Pinocchio vormt gelukkig de gulden middenweg.